ဆီအုန်းနှင့်စားအုန်းဆီ အကြောင်းကို အခြေခံစိုက်ပျိုးရေးသိပ္ပံပညာ ရေးသား ဆွေးနွေး ရင်းက ကျန်းမာရေးနှင့် ညီညွတ်သော စားသောက်၊ နေထိုင်မှုများ ကို လေ့လာဆန်းစစ် လိုပါသည်၊ အစားအစာများနှင့် ပတ်သက် သော အစားအစာသိပ္ပံနှင့်နည်းပညာ အပိုင်း ၁၊ ၂၊ ၃ နှင့် ၄ တို့ကို အခြေခံ စိုက်ပျိုးရေးသိပ္ပံပညာ အမှတ်စဉ် ၁၀၊ ၁၁၊ ၁၀၃၊ ၂၄၁ တွင်ရေး သား ဆွေး နွေးခဲ့ပြီးဖြစ်ပါသည်။

(ဂ) အစားအစာ၏ စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက် (Psychological Functions of Food)

အစားအစာသည် ခန္ဓာကိုယ်အတွက် အာဟာရပေးရုံသာမက စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ကျေနပ်မှု နှင့် စိတ်သက်သာမှုကိုလည်း ပေးစွမ်းနိုင်ပါသည်။

(ဂ-၁) ပျော်ရွှင်မှုနှင့် အစားအစာကို နှစ်သက်ခြင်း

အစားအစာ၏ အရသာ၊ အနံ့၊ အရောင်၊ အသွင်အပြင်၊ အပူ/အအေး၊ အထိအတွေ့ တို့သည် စားသုံးသူ၏ နှစ်သက်မှုအပေါ် သက်ရောက်ပါသည်။

ထို့ကြောင့် လူများသည် အာဟာရတန်ဖိုးရှိခြင်းတစ်ခုတည်းကြောင့် မဟုတ်ဘဲ အရသာ ရှိ၍ နှစ်သက်သောကြောင့်လည်း အစားအစာများကို ရွေးချယ်စားသုံးကြပါသည်။

(ဂ-၂) စိတ်ကျေနပ်မှုနှင့် ဗိုက်ပြည့်ဝမှု

အစားအစာသည် ဗိုက်ပြည့်ဝမှုနှင့် စိတ်ကျေနပ်မှု ကို ဖြစ်စေပါသည်။ ၎င်းအပေါ် သက်ရောက်သော အချက်များမှာ အစားအစာပမာဏ၊ ပရိုတင်းပါဝင်မှု၊ အမျှင်ဓာတ်၊ အဆီ၊ ရေဓာတ်၊ အစားအစာပမာဏ/ထုထည်၊ စားသုံးသည့်အမြန်နှုန်း၊ တစ်ဦးချင်း အကြိုက် တို့ဖြစ်ပါသည်။

(ဂ-၃) စိတ်သက်သာမှု

အချို့အစားအစာများသည် ကလေးဘဝအမှတ်တရများ၊ မိသားစု၊ အိမ်၊ ပွဲလမ်းသဘင်၊ လုံခြုံမှု၊ ကိုယ်ပိုင်အတွေ့အကြုံများ နှင့် ဆက်စပ်နေတတ်ပါသည်။

ထိုအစားအစာများကိုစိတ်သက်သာစေသော အစားအစာ (Comfort Food)  ဟု ခေါ်နိုင်ပါသည်။

(ဂ-၄) စိတ်ခံစားချက်နှင့် စိတ်ကျန်းမာရေး

အစားအစာနှင့် အာဟာရသည် ဦးနှောက်နှင့် အာရုံကြောစနစ်နှင့်လည်း ဆက်စပ်နေ ပါသည်။ လုံလောက်သော အာဟာရသည် ဦးနှောက်၏ ပုံမှန်လုပ်ငန်းအတွက် အရေး ကြီးသကဲ့သို့ အစားအစာရွေးချယ်မှုသည် စိတ်ဖိစီးမှု၊ စိုးရိမ်ပူပန်မှု၊ ပျော်ရွှင်မှု၊ ဝမ်းနည်းမှု၊ ပျင်းရိမှု၊ လူမှုဝန်းကျင် တို့ကြောင့်လည်း ပြောင်းလဲနိုင်ပါသည်။

(ဂ-၅) အစားအစာနှစ်သက်မှုနှင့် အလေ့အထများ

အစားအစာနှစ်သက်မှုသည် မိသားစုအလေ့အထ၊ ကလေးဘဝအတွေ့အကြုံ၊ ယဉ်ကျေးမှု၊ အစားအစာရရှိနိုင်မှု၊ အရသာ၊ ဘာသာရေး၊ ပညာရေး၊ ကြော်ငြာ၊ ကိုယ်ပိုင်အတွေ့အကြုံ တို့၏ ပေါင်းစပ်သက်ရောက်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာပါသည်။

(ဃ) အစားအစာ၏လူမှုရေးလုပ်ဆောင်ချက် (Social Functions of Food)

အစားအစာသည် လူမှုဆက်ဆံရေးတည်ဆောက်ခြင်းနှင့် ထိန်းသိမ်းခြင်း အတွက် အလွန်အရေးကြီးပါသည်။ လူသားများ၏ သမိုင်းတစ်လျှောက်တွင် အစားအစာကို အတူတကွ စားသုံးခြင်းသည် လူမှုရေးဆက်နွယ်မှုများ တည်ဆောက်ရန် အရေးကြီးသော နည်းလမ်းတစ်ခု ဖြစ်ခဲ့ပါသည်။

(ဃ-၁) လူများကို စုစည်းပေးခြင်း

အတူတကွ စားသောက်ခြင်းသည် မိသားစုအတွင်း ဆက်သွယ်ပြောဆိုမှု၊ မိတ်ဆွေများ အကြား ဆက်ဆံရေး၊ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း ဆက်ဆံရေး၊ စီးပွားရေးဆွေးနွေးမှု၊ လူမှုကွန်ရက် တည်ဆောက်မှုတို့ကို အထောက်အကူပြုပါသည်။

(ဃ-၃) ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အမှတ်အသား

အစားအစာသည် ယဉ်ကျေးမှုနှင့် လူမျိုးရေးအမှတ်အသား တစ်ခုလည်း ဖြစ်ပါသည်။

လူမျိုး/ဒေသအသီးသီးတွင် အဓိကစားသုံးသည့် အစားအစာ၊ ချက်ပြုတ်နည်း၊ ရိုးရာ ချက်ပြုတ်နည်း၊ အမွှေးအကြိုင်များ၊ စားသောက်မှုပုံစံ၊ ရိုးရာအစားအစာများ မတူညီ ကြပါ။ ဥပမာ ဆန်နှင့် ဆန်ထွက်အစားအစာများသည် မြန်မာနိုင်ငံအပါအဝင် အာရှနိုင်ငံ များစွာတွင် အရေးကြီးသော အစားအစာနှင့် ယဉ်ကျေးမှုဆိုင်ရာ အခန်းကဏ္ဍရှိပါသည်။

(ဃ-၄) ပွဲလမ်းသဘင်များနှင့် အထိမ်းအမှတ်များ

အစားအစာသည် မင်္ဂလာဆောင်၊ နှစ်သစ်ကူးပွဲ၊ ဘာသာရေးပွဲများ၊ ရိတ်သိမ်းပွဲ၊ မွေးနေ့၊ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်းပွဲများ၊ မိသားစုအခမ်းအနားများတွင် အရေးကြီးသော အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ပါသည်။

(ဃ-၅) ဘာသာရေးဆိုင်ရာ လုပ်ဆောင်ချက်

အစားအစာသည် ဘာသာရေးအခမ်းအနား၊ အစာရှောင်ခြင်း၊ ပွဲတော်အစားအစာ၊ အစားအစာဆိုင်ရာ ကန့်သတ်ချက်များ၊ အလှူအတန်း၊ ဘာသာရေးအစဉ်အလာ များနှင့်လည်း ဆက်စပ်နေပါသည်။

(ဃ-၆) လူမှုအဆင့်အတန်းနှင့် စီးပွားရေးအခြေအနေကို ဖော်ပြခြင်း

အချို့အခြေအနေများတွင် အစားအစာသည် ချမ်းသာကြွယ်ဝမှု၊ လူမှုအဆင့်အတန်း၊ ဧည့်ဝတ်ကျေပွန်မှု၊ လူနေမှုပုံစံ၊ စီးပွားရေးအခြေအနေ တို့ကိုလည်း ဖော်ပြနိုင်ပါသည်။

(ဃ-၇) လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း စည်းလုံးညီညွတ်မှု

အတူတကွ စားသောက်ခြင်းသည် ပူးပေါင်းဆောင်ရွက်မှု၊ ယုံကြည်မှု၊ လူမှုဆက်ဆံရေး၊ လူမှုအသိုင်းအဝိုင်း အမှတ်အသား၊ အပြန်အလှန် ကူညီမှု တို့ကို ခိုင်မာစေပါသည်။

အစားအစာများ၏ ကြိုတင်ပြုပြင်ဆောင်ရွက်မှုများ

(Preliminary Food Processing Operations)

အစားအစာများ မစားသောက်ခင် ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှုများ ဆိုသည်မှာ အစားအစာများကို အဓိကချက်ပြုတ်ခြင်း၊ ထိန်းသိမ်းခြင်း သို့မဟုတ် အခြားသော ပြုပြင်ထုတ်လုပ်မှုများ မပြုလုပ်မီ ဆောင်ရွက်သည့် အခြေခံကြိုတင်လုပ်ငန်းများကို ဆိုလိုပါသည်။

ဥပမာအားဖြင့်—

• သန့်စင်ခြင်း (Cleaning/Washing)

• အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (Sorting)

• အခွံခွာခြင်း (Peeling)

• ဖြတ်တောက်ခြင်း (Cutting)

• ဆန်ခါချခြင်း (Sieving)

• ရေစိမ်ခြင်း (Soaking)

• ရေနွေးဖျောခြင်း (Blanching)

• အရသာစိမ့်ဝင်အောင် စိမ်နှပ်ခြင်း (Marinating)

• အပိုင်းအခြားများ ဖြတ်ထုတ်ခြင်း (Trimming)

• ကြိတ်ခြင်း/ချေခြင်း (Grinding/Crushing)

တို့ ဖြစ်ပါသည်။

(က) သန့်စင်ခြင်း / ဆေးကြောခြင်း (Cleaning / Washing)

ရည်ရွယ်ချက် - မြေမှုန့်၊ ဖုန်၊ အင်းဆက်ပိုးမွှားများ၊ မလိုအပ်သော အရာဝတ္ထုများနှင့် အချို့သော အဏုဇီဝပိုးများကို ဖယ်ရှားရန် ဖြစ်ပါသည်။

အားသာချက်များ

• အစားအစာ၏ သန့်ရှင်းမှုနှင့် ဘေးကင်းလုံခြုံမှုကို မြှင့်တင်ပေးသည်။

• မြင်သာသော အညစ်အကြေးများကို ဖယ်ရှားပေးသည်။

• အစားအစာ၏ အသွင်အပြင်ကောင်းမွန်စေသည်။

• အပေါ်ယံရှိ အချို့သော အဏုဇီဝပိုးများကို လျော့နည်းစေသည်။

အားနည်းချက်များ

• ရေတွင်ပျော်ဝင်နိုင်သော အာဟာရဓာတ်များ ဆုံးရှုံးနိုင်သည်။

• အလွန်အကျွံ ဆေးကြောပါက နူးညံ့သောအစားအစာများ ပျက်စီးနိုင်သည်။

• မသန့်ရှင်းသောရေကို အသုံးပြုပါက အဏုဇီဝပိုးများ ပြန်လည်ကူးစက်နိုင်သည်။

• ရေ၊ အလုပ်သမားအင်အားနှင့် အချိန် လိုအပ်သည်။

(ခ) အမျိုးအစားခွဲခြားခြင်း (Sorting)

အစားအစာများကို အရွယ်အစား၊ ရင့်မှည့်မှု၊ အရည်အသွေးနှင့် ပျက်စီးမှုအခြေအနေ အလိုက် ခွဲခြားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

အားသာချက်များ

• ပုပ်သိုးပျက်စီးနေသော အစားအစာများကို ဖယ်ရှားနိုင်သည်။

• အရွယ်အစားနှင့် အရည်အသွေး တစ်ပြေးညီသော ထုတ်ကုန်ရရှိစေသည်။

• နောက်ဆက်တွဲ ပြုပြင်ထုတ်လုပ်မှု ပိုမိုထိရောက်စေသည်။

• ထုတ်ကုန်အရည်အသွေးကို ထိန်းသိမ်းနိုင်သည်။

အားနည်းချက်များ

• အလုပ်သမားအင်အား သို့မဟုတ် စက်ကိရိယာ လိုအပ်သည်။

• ကောင်းမွန်သော အစားအစာများကိုလည်း ပျက်စီးနေသောအပိုင်းများနှင့်အတူ မှားယွင်းစွာ ဖယ်ရှားမိနိုင်သည်။

• အဏုဇီဝပိုးများကို တိုက်ရိုက်မဖယ်ရှားနိုင်ပါ။

(ဂ) အခွံခွာခြင်း (Peeling)

အစားအစာ၏ အပြင်ဘက်အခွံ၊ အရေပြား၊ အခွံမာ သို့မဟုတ် မစားသုံးလိုသော အပြင်ပိုင်းကို ဖယ်ရှားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

အားသာချက်များ

• မစားသုံးလိုသော မာကျောသည့် အပြင်ပိုင်းကို ဖယ်ရှားနိုင်သည်။

• အသွင်အပြင်နှင့် အရသာခံစားမှုကို ပိုမိုကောင်းမွန်စေသည်။

• အပေါ်ယံရှိ အညစ်အကြေးနှင့် အချို့သော ဓာတုအကြွင်းအကျန်များကို လျော့နည်းစေနိုင်သည်။

အားနည်းချက်များ

• စားသုံးနိုင်သောအပိုင်းများ ဆုံးရှုံး၍ အစားအစာအလေအလွင့် ဖြစ်နိုင်သည်။

• အခွံအတွင်းတွင် ပါဝင်နိုင်သော အမျှင်ဓာတ်နှင့် အာဟာရဓာတ်များ ဆုံးရှုံးနိုင်သည်။

• အချိန်နှင့် အလုပ်သမားအင်အား ပိုမိုလိုအပ်သည်။

(ဃ) ဖြတ်တောက်ခြင်း / လှီးဖြတ်ခြင်း (Cutting / Chopping / Slicing)

အစားအစာကို လိုအပ်သည့် အရွယ်အစားနှင့် ပုံသဏ္ဍာန်ရရှိအောင် ဖြတ်တောက်ခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

အားသာချက်များ

• ချက်ပြုတ်ချိန်ကို လျှော့ချနိုင်သည်။

• အစားအစာကို ညီညီမျှမျှ ချက်ပြုတ်နိုင်သည်။

• စားသုံးရန် ပိုမိုအဆင်ပြေစေသည်။

• အခြောက်ခံခြင်းနှင့် အခြားပြုပြင်မှုများကို လွယ်ကူစေသည်။

အားနည်းချက်များ

• အစားအစာ၏ အတွင်းပိုင်းသည် လေထဲရှိ အောက်ဆီဂျင်နှင့် ပိုမိုထိတွေ့လာသည်။

• အောက်ဆီဂျင်ဓာတ်ပြုမှု (Oxidation) ဖြစ်၍ ဗီတာမင်-စီ (Vitamin C) စသည့် အာဟာရဓာတ်များ လျော့နည်းနိုင်သည်။

• မျက်နှာပြင်ဧရိယာများလာသဖြင့် အဏုဇီဝပိုးများ ပွားများရန် အခွင့်အလမ်း တိုးနိုင်သည်။

• အလွန်သေးငယ်စွာ ဖြတ်တောက်ပါက အစားအစာ၏ အသားအရည် (Texture) ပျက်စီးနိုင်သည်။

(င) ဆန်ခါချခြင်း / အရွယ်အစားအလိုက် ခွဲခြားခြင်း (Sieving / Screening)

အစားအစာ၏ အမှုန်အရွယ်အစားအလိုက် ခွဲခြားခြင်း ဖြစ်ပါသည်။

အားသာချက်များ

• မလိုအပ်သော အမှုန်များကို ဖယ်ရှားနိုင်သည်။

• အမှုန်အရွယ်အစား တစ်ပြေးညီစေသည်။

• အစားအစာ၏ အသားအရည်နှင့် အသွင်အပြင်ကို ကောင်းမွန်စေသည်။

• ဂျုံမှုန့်၊ အဖျော်ယမကာ၊ ဆော့စ် (Sauce) စသည့် ထုတ်ကုန်များတွင် အသုံးဝင်သည်။

အားနည်းချက်များ

• အမျှင်ဓာတ်နှင့် အခြားအသုံးဝင်သော အာဟာရဓာတ်အချို့ ဆုံးရှုံးနိုင်သည်။

• အစားအစာအချို့ အလေအလွင့် ဖြစ်နိုင်သည်။

• စက်ကိရိယာနှင့် စွမ်းအင် လိုအပ်သည်။

အခြောက်မှုန့်များကို ဆန်ခါချရာတွင် ဖုန်မှုန့်များ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။

(ဆက်ပါဦးမည်)

စာရေးသူ၏အတွေး

စာရေးသူတို့ စိုက်ပျိုးရေးတက္ကသိုလ်၊ ကျောင်းသားဘဝက ဤဘာသာရပ် မရှိပါ။ စာရေးသူပါမောက္ခချုပ် ဘဝတွင် အခြားအရေးကြီးဘာသာရပ်များနှင့် အတူ အစား အစာသိပ္ပံနှင့် နည်းပညာ (Food Science and Technology) သီးခြားဌာန ဖွင့်လှစ်ခွင့်ပြုရန် ကြိုးစားခဲ့ရာ ရရှိခဲ့ပါသည်။  အစားအစာ (Food) သည် လူသားအားလုံး နေ့စဉ် ကြုံတွေ့နေရသည့်အရာဖြစ်နေ၍ အသက်ရှည်ကျန်းမာရေး၊ အဟာရဖြစ်စေရေး၊ စိတ်ပျော်ရွင်စေရေး စသည်တို့နှင့်သက်ဆိုင်နေသော စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေး၊ ပတ်ဝန်းကျင် ဆိုင်ရာဆက်သွယ်မှု၊ အင်ဂျင်နီယာပညာ၊ စီးပွားရေး၊ သဘာဝအခြေခံခရီးသွားလုပ်ငန်း၊ ဓာတုဗေဒစသည့် ဘာသာရပ်ပေါင်းစုံ ဆက်နွယ်လေ့လာရမည့် ဘက်စုံပါဝင်ဘာသာရပ် (Multi-disciplinary Subject) ဖြစ် နေသည်ကို သတိပြုမိရန် လိုအပ်ပါသည်။

မှီငြမ်းစာအုပ်၊ စာတမ်းများ (References)

Bhanu, T.K. Chandra and V. Bhatnagar (2009) Food Science and Technology. Campus Books International, New Delhi. 296p.

ESCAP (2009) Sustainable Agriculture and Food Security. UN_ESCAP. 123p.

Forsythe, S.J. (2020) The Microbiology of Safe Food. 3^rd Ed. Wiley Blackwell. 581p.

Sharma, Avantina (2006) Text Book of Food Science and Technology. 2^nd Revised and Enlarged Ed. IBDC Publishers, India. 441p.

ဆောင်းပါးရှင်ဆရာမှ အစိမ်းရောင်လမ်းဆော့ဝဲသို့ ပေးပို့ထားသော အစိမ်းရောင်လမ်း၏ မူပိုင်ဆောင်းပါးဖြစ်သဖြင့် ဆောင်းပါးများ၊ သတင်းများ ကူးယူဖော်ပြလိုပါက “အစိမ်းရောင်လမ်းမှ ကူးယူဖော်ပြပါသည်ဟု” ထည့်ပေးပါရန် မေတ္တာရပ်ခံအပ်ပါသည်။