ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ သိပ္ပံပညာ (အပိုင်း-၄)

အခြေခံပတ်ဝန်းကျင်သိပ္ပံပညာအကြောင်း အပိုင်း ၁၊ ၂၊ ၃ တို့ကို အခြေခံ စိုက်ပျိုးရေးသိပ္ပံ ပညာ  အခြေခံ စိုက်ပျိုးရေးသိပ္ပံပညာ အမှတ်စဉ် ၆၊ ၆၂၊ ၇၀  တို့တွင်ရေးသား ဆွေးနွေးခဲ့ ပြီး ဖြစ်ပါသည်။ တကယ်တော့ ဤဘာသာရပ်က အစားအစာသိပ္ပံဘာသာရပ်ကဲ့သို့ စိုက် ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေး၊ သစ်တော၊ အင်ဂျင်နီယာ၊ စီးပွားရေး၊ ပညာရေး၊ ကျန်းမာရေး၊ အစား အစာ၊ ဝိဇ္ဇာသိပ္ပံဘာသာရပ်၊ ဇီဝဗေဒ၊ ပြည်သူ့ကျန်းမာရေး ဘာသာရပ် အားလုံးနှင့် သက် ဆိုင်ပါသည်။

ဤဘာသာရပ်၏အဓိကရည်ရွယ်ချက်ကတော့ “ပတ်ဝန်းကျင်ကိုအကာအကွယ်ပေးခြင်း -To Protect the Environment” ဖြစ်ပါသည်။

စိုက်ပျိုးရေး၊ မွေးမြူရေး၊ သစ်တောနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်တို့၏ ဆက်နွယ်မှု

စိုက်ပျိုးရေး (Agriculture)၊ မွေးမြူရေး (Livestock)၊ သစ်တော (Forestry) နှင့် ပတ်ဝန်း ကျင် (Environment) တို့သည် သီးခြားကဏ္ဍများမဟုတ်ဘဲ အပြန်အလှန်မှီ ခိုဆက်နွယ် နေသော သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်စနစ် (Agro-ecological System) တစ်ခု၏ အစိတ်အပိုင်း များ ဖြစ်ကြပါသည်။

အထူးသဖြင့် ရာသီဥတုပြောင်းလဲမှု (Climate-Change) ကို ခံနိုင်ရည်ရှိသော စိုက်ပျိုးရေး (Climate-smart Agriculture)၊ ရေရှည်တည်တံ့သော စိုက်ပျိုးရေး (Sustainable Agriculture) နှင့် ခံနိုင် ရည်ရှိသော လယ်ယာစနစ် (Resilient Agriculture) များ ဖွံ့ဖြိုး တိုးတက်ရန် ဤဆက်နွယ်မှုကို နားလည်ရန် အလွန်အရေးကြီးပါသည်။

လူသားများနှင့် သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်အကြား ဆက်ဆံရေး (Relationships of Human to their Environment) သည် အပြန်အလှန် အမှီသဟဲပြုနေပြီး အစဉ်အမြဲ ပြောင်းလဲနေ သော သဘာဝ ဖြစ်စဉ်တစ်ခု ဖြစ်ပါသည်။ လူသားများသည် ရှင်သန်ရပ်တည်နိုင်ရေး အ တွက် ကမ္ဘာမြေ၏ သဘာဝ  ဂေဟစနစ်များပေါ်တွင် မှီခိုနေရသကဲ့သို့၊ တစ်ချိန်တည်းမှာ ပင် လူသားတို့၏ လှုပ်ရှားဆောင်ရွက်မှုများ သည်လည်း ကမ္ဘာ့ဂေဟစနစ်များကို အရှိန် အဟုန်ဖြင့် ပြောင်းလဲစေလျက်ရှိသည်။

အခြေခံအဓိပ္ပာယ်များ

ကမ္ဘာကြီး/ကမ္ဘာဂြိုလ် (Earth) စကြာဝဠာ အတွင်းရှိနေသောသက်ရှိ/ဇီဝနယ်မြေ (Only Known Location of the Universe)

(၁) ကမ္ဘာ့သက်ရှိနယ်မြေ (Biosphere): သက်ရှိများနေထိုင်မှုအမျိုးမျိုး (Where Lives exist on Earth) ကမ္ဘာပေါ်တွင်သက်ရှိများနေထိုင်ရာနေရာ

(၂) မြေထု (Geosphere/Lithosphere):  ဘူမိဗေဒ (Geology) ကမ္ဘာ့မြေမျက်နှာပြင်ပေါ် ရှိ အောက်ဖေါ်ပြပါမြေဆီလွှာ အမျိုး မျိုးကိုလေ့လာပါသည် (Study of the Physical Earth)

(၂-၁) ကျစ်လစ်မာကြောသောပစ္စည်းများ ဥပမာ - ကျောက်ဆောင်၊ ကျောက်တုံး (Consolidated materials – rocks)

(၂-၂) မာကြောမှုမရှိသေးသောပစ္စည်းများ ဥပမာ - အနည်အနှစ်၊ မြေဆီလွှာ  (Unconsolidated materials – sediments and soils)

ကမ္ဘာမြေကြီး၏သက်တန်း ၄.၅ နှစ်ကုဋေခန့် (4.5 Billion years) ရှိနေပါပြီ။

ပုံ - ၁ ကမ္ဘာမြေကြီးရှိ သဘာဝဖြစ်စဉ်များ

၃။ ရေထု (Hydrosphere): ကမ္ဘာ့မျက်နှာပြင်၏ ၇၀% ကို ဖုံးလွှမ်းထားပါသည်၊

ပြန့်နှံ့မှုအချိုး – ၉၇% ပင်လယ်ရေ၊ ၃% ရေချို (၂% ရေခဲအဖြစ်၊ ၁% ကန်များ၊ မြစ်များနှင့် လေထုထဲတွင်ရှိပါသည်)

၄။ လေထု (Atmosphere): ကမ္ဘာ့ဆွဲငင်အားဖြင့် ထိန်းသိမ်းထားသော ဓာတ်ငွေ့များ

ဖွဲ့စည်းမှု – ၇၈% နိုက်ထရိုဂျင်၊ ၂၁% အောက်ဆီဂျင်၊ ၁% အောက် ကာဗွန်ဒိုင် အောက်ဆိုဒ်၊ ၁% အောက် ရေငွေ့ (မျက်နှာပြင်အနီးတွင် ၁–၄% အထိ ကွဲပြားနိုင်သည်)

(က) လူသားများ၏သမိုင်းနှင့်ရေရှည်တည်တံ့မှု

အစောဆုံး လူသားများသည် အမဲလိုက်ခြင်း/ရှာဖွေစုဆောင်းခြင်း (hunters/ gatherers) ပြုလုပ်ခဲ့ဖွယ်ရှိပါသည်၊ နောက်ဆုံးတွင် (လွန်ခဲ့သော နှစ်ပေါင်း ၁၀,၀၀၀ ခန့်တွင်) ကျွန်ုပ် တို့သည် တိရစ္ဆာန်များနှင့် အပင်များကို ယဉ်ပါးအောင် မွေးမြူခဲ့ပြီး စိုက်ပျိုးမွေးမြူတော် လှန်ရေး (Agricultural Revolution) ကို စတင်ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပါသည်၊ လုံလောက်သော အစားအစာနှင့် အရင်းအမြစ်များဖြင့် လူများသည် အသက်ပိုရှည်လာပြီး ပိုမိုများပြားစွာ မျိုးပွားလာကြသဖြင့် လူဦးရေတိုးပွားမှုကိုဖြစ်ပေါ်စေခဲ့သည်၊ ကျွန်ုပ်တို့၏သမိုင်းကြောင်း အများစုတွင် ကမ္ဘာပေါ်၌ လူသား သန်းအနည်းငယ်သာ နေထိုင်ခဲ့ကြပါသည်၊စက်မှု တော်လှန်ရေးသည် ၁၇၀၀ ပြည့်လွန်နှစ်များအလယ်ပိုင်းတွင် ကြီးမားသော လူဦးရေ တိုးပွားမှုကို ဖြစ်ပေါ်စေခဲ့ပါသည်၊ လက်ရှိ ကမ္ဘာကြီးတွင် လူသစ် တစ်သန်း ကျော်သည် ရက် ၄ ရက်တိုင်း မွေးဖွားလျက်ရှိနေပါသည်၊ လူဦးရေသည် ၂၀၅၀ ခုနှစ်တွင် ၁၀–၁၂ ဘီလီယံအထိ ရောက်ရှိနိုင်ပါမည်၊ ကမ္ဘာမြေသည် အကန့်အသတ်မရှိသော လူသားများ (သို့မဟုတ် အခြားသက်ရှိများ) ကို အကန့်အသတ်မရှိ အချိန်အကန့် အသတ် မရှိ “ထောက်ပံ့” နိုင်မည် မဟုတ်ပါ၊ လူသားများအတွက် ကမ္ဘာမြေ၏ ထမ်းဆောင်နိုင်စွမ်း (carrying capacity) သည် ၁၀–၂၀ ဘီလီယံ ဖြစ်နိုင်ပါသည်။

ပုံ - ၂ စိုက်ပျိုးမွေးမြူရေးဆိုင်ရာတိုးတက်ပြောင်းလဲလာမှု

(ခ) သဘာဝ အရင်းအမြစ်များ (Natural Resources)

အသုံးပြုနိုင်သော (ဖြစ်နိုင်ခြေရှိသော အရင်းအမြစ်များ) သို့မဟုတ် အသုံးပြု နေသော (အမှန်တကယ် အရင်းအမြစ်များ) ပစ္စည်းများဖြစ်ပြီး ပတ်ဝန်းကျင်မှ ရရှိသည်။

ခ-၁။ ဇီဝဆိုင်ရာ အရင်းအမြစ်များ (Biotic resources): ရုပ်ကြွင်း လောင်စာများ အပါအဝင် သက်ရှိများမှ ရရှိသည်၊

ခ-၂။ ဇီဝသက်ရှိမဟုတ်သော အရင်းအမြစ်များ (Abiotic resources): သက်မဲ့ပစ္စည်းများမှ ရရှိသည်၊

ခ-၃။ ပြန်လည်ပြည့်ဖြိုးနိုင်သော အရင်းအမြစ်များ (Renewable resources): “အတော် အတန်” တိုတောင်းသော အချိန်ကာလအတွင်း ပြန်လည်ဖြည့်တင်းနိုင်သည် (ဥပမာ – သီးနှံများ၊ သစ်တောများ) သို့မဟုတ် အခြေခံအားဖြင့် အကန့်အသတ်မရှိ (ဥပမာ – နေ ရောင်ခြည်၊ လေ၊ လေထု၊ လှိုင်းများ)

ခ-၄။ ပြန်လည်မပြည့်ဖြိုးနိုင်သော အရင်းအမြစ်များ (Non-renewable resources): ဘူမိဗေဒဆိုင်ရာ အချိန်ကာလများအတွင်း ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ပြန်လည်ဖြည့်တင်း နိုင်သည့် ထက် ပိုမိုလျင်မြန်စွာ အသုံးပြုခံရသည် (ဥပမာ – ရုပ်ကြွင်းလောင်စာများ)၊ သို့သော် အချို့ ကို ပြန်လည်အသုံးချနိုင်သည် (ဥပမာ – သတ္တုများ၊ အဖိုးတန်သတ္တုများ)

ဂ။ သဘာဝအရင်းအမြစ်စီမံခန့်ခွဲမှု  (Natural Resources Management)

လူသားများ၏ ကောင်းကျိုးအတွက် သဘာဝ အရင်းအမြစ်များ (ဇီဝဆိုင်ရာနှင့် အဇီဝ ဆိုင်ရာ) ကို စီမံခန့်ခွဲခြင်း၊ ရေရှည်တည်တံ့သော ဖွံ့ဖြိုးတိုးတက်မှု (Sustainable Development) ပါဝင်ပြီး မြေယာ အသုံးချမှု စီမံခန့်ခွဲခြင်း (Management of Land use) ပါဝင်သည်။

ဃ။ ပတ်ဝန်းကျင်သိပ္ပံ (Environmental Science) နှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝါဒ (Environmentalism) နှင့် ဂေဟဗေဒ (Ecology)

ဃ-၁။ ပတ်ဝန်းကျင်သိပ္ပံ (Environmental Science): လူသားများနှင့် ကျွန်ုပ်တို့၏ ပတ်ဝန်းကျင်ကြား ဆက်ဆံရေးကို လေ့လာခြင်းသိပ္ပံ ပညာဖြစ်သည်။

ဃ-၂။ ပတ်ဝန်းကျင်ထိန်းသိမ်းရေးဝါဒ (Environmentalism): လူသားများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော အနုတ်လက္ခဏာ ပြောင်းလဲမှုများမှ ကမ္ဘာမြေကို ကာကွယ်ရန် ရည်ရွယ် သော ဒဿနနှင့် လူမှုရေးဆိုင်ရာ ချဉ်းကပ်မှုဖြစ်သည်။

ဃ-၃။ ဂေဟဗေဒ (Ecology): သက်ရှိများနှင့် ၎င်းတို့၏ ပတ်ဝန်းကျင်ကြား ဆက်ဆံရေး ကို လေ့လာသောပညာဖြစ်သည်။ ဂေဟဗေဒဆိုင်ရာ အယူအဆများသည် ပတ်ဝန်းကျင် သိပ္ပံ (Environmental Science) ပညာရပ်များနှင့် သက်ဆိုင်ပါသည်။

င။ ဂေဟစနစ်များ (Ecosystems): 

ဇီဝဆိုင်ရာ လူ့အဖွဲ့အစည်းများနှင့် အဇီဝဆိုင်ရာ ပတ်ဝန်းကျင်များ အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်နေသော ယူနစ် စနစ်ဖြစ်ပါသည်၊

(င-၁)။ အစာအာဟာရ အဆင့်ဆင့် ဖွဲ့စည်းမှု (Trophic Structure)

• နေ (Sun) → ထုတ်လုပ်သူများ (PRODUCERS) – (အစိမ်းရောင် အပင်များနှင့် ဆိုင်ယန်နိုဘက်တီးရီးယားများ)

• ပထမအဆင့် စားသုံးသူများ (PRIMARY CONSUMERS) – (အပင်စားသတ္တဝါများ)

• ဒုတိယအဆင့် စားသုံးသူများ (SECONDARY CONSUMERS) – (အသားစားသတ္တဝါများ)

• ဆွေးမြည့်ပစ္စည်းဆောင်ပေးသူများ (DECOMPOSERS) – (ဘက်တီးရီးယားများ၊ မှိုများ၊ ဆွေးမြေ့ပစ္စည်း စားသုံးသူများ)

• တတိယအဆင့် စားသုံးသူများ (TERTIARY CONSUMERS) – (အသားစားသတ္တဝါများ)

• ကိုယ်တိုင်အာဟာရ ဖန်တီးသူများ (autotrophs) – အစားအစာ ထုတ်လုပ်ရန် ဖိုတိုဆင်းသစစ် (photosynthesis) သို့မဟုတ် ကင်မိုဆင်းသစစ် (chemosynthesis) ကို အသုံးပြုသည်

• သူတစ်ပါးအာဟာရ မှီခိုသူများ (heterotrophs) – ကိုယ်တိုင်အာဟာရ ဖန်တီးသူများ ထုတ်လုပ်သော အစားအစာ မော်လီကျူးများကို အသုံးပြုသည်

စ။ စွမ်းအင် စီးဆင်းမှု (Energy Flow)

(စ-၁)။ သာမိုဒိုင်နမစ် နိယာမများ (Laws of Thermodynamics)

• ပထမနိယာမ – စွမ်းအင် ထိန်းသိမ်းခြင်း (Conservation of Energy): စွမ်းအင်ကို ဖန်တီး၍ဖြစ်စေ၊ ဖျက်ဆီး၍ဖြစ်စေ မရနိုင်ပါ၊ သို့သော် ပုံစံတစ်မျိုးမှ တစ်မျိုးသို့ ပြောင်းလဲနိုင်သည်

• ဒုတိယနိယာမ – အင်ထရိုပီ နိယာမ (Law of Entropy):

မည်သည့် စွမ်းအင် ပြောင်းလဲမှုတွင်မဆို အပူ ဆုံးရှုံးမှုကြောင့် ပြောင်းလဲမှု တစ်ခုစီပြီးနောက် အသုံးပြုနိုင်သော စွမ်းအင် လျော့နည်းလာမည်၊ အရာဝတ္ထုများသည် စုစည်းမှုနည်းလာပြီး ပိုမိုကျပန်းဖြစ်လာသည် (အင်ထရိုပီ ဟုခေါ်သော အခြေအနေ)

(စ-၂)။ စွမ်းအင် ပိရမစ်များ (Energy Pyramids)

အပူ – တတိယအဆင့် စားသုံးသူများ – (လူသား Human)

ဒုတိယအဆင့် စားသုံးသူများ (ငါးကြီး Perch)

ပထမအဆင့် စားသုံးသူများ (ဇူပလန်တွန် Zoomplankton)

ပုံ - ၃ စွမ်းအင်ပိရမစ်

စာရေးသူအတွေး

အစားအသောက်သိပ္ပံပညာကဲ့သို့ ပတ်ဝန်းကျင်သိပ္ပံဘာသာ/ပညာ (Environmental Science) ကို၁၉၅၆-ခုနှစ်ဝန်းကျင်လောက်က အမေရိကန်နိုင်ငံ၊ ဆယ်ရာကျူးတက္ကသိုလ် (Syracuse University, US) တွင်စတင်သင်ကြားခဲ့ပါသည်၊ ၁၉၆၉-ခုနှစ်တွင် အမေရိကန် နိုင်ငံ၊ ဗာဂျီးနီးယားတက္ကသိုလ် (University of Virginia, US) တွင် ပတ်ဝန်း ကျင်သိပ္ပံဌာန (Department of Environmental Science) သီးသန့်ဖွင့်လှစ်ခဲ့ပြီး ဘွဲ့ကြို၊ မဟာ၊ ပါရဂူ ဘွဲ့သင်တန်းများ ကို ထိုအချိန်ကတဲက စတင်ဖွင့်လှစ် သင်ကြား၊ သုတေသန ပြုဘွဲ့ပေး ခဲ့ပါသည်။

ထို့နောက် အနှစ် ၇၀-ကျော်ကြာပြီး ယနေ့ခေတ် မြန်မာနိုင်ငံတွင် သစ်တောနှင့်ပတ်ဝန်း ကျင်ဆိုင်ရာသီးသန့်တက္ကသိုလ် တည်ရှိသော်လည်း ပတ်ဝန်းကျင်သိပ္ပံဘွဲ့ (BSc – Env-ironmental Science) သီးခြားပေးနိုင်ခြင်းမရှိသေးပါ၊

ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့်ပတ်သက်သောပညာကို ဘွဲ့ဒီဂရီ၊ မဟာဘွဲ့နှင့် ဒီပလိုမာဘွဲ့များကို ဌာန (၂) ခု မှ ပေးအပ်နေပါသည်။ ပတ်ဝန်းကျင်သိပ္ပံ BSc (Environ-mental Science) ဘွဲ့ကို ရုက္ခဗေဒဌာန (Department of Botany) မှ ပေးအပ်ပြီး BSc (Environmental Studies) သဘာဝပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ လေ့လာမှုသိပ္ပံဘွဲ့ကို ပထဝီဝင် ဌာန (Department of Geography) မှ ပေးအပ်ပါသည်။ ရန်ကုန်တက္ကသိုလ်မှာ သဘာဝ ပတ်ဝန်းကျင်နှင့် ရေထုဆိုင်ရာ လေ့လာရေးဌာန (Department of Environment and Water Studies - EWS) ဖွင့်လှစ်ထားပြီး Bachelor in Water Studies (B.W.S) (ရေထု ဆိုင်ရာ လေ့လာမှုသိပ္ပံဘွဲ့)၊ Diploma in Water Studies (Dip. W.S.) (ရေထုဆိုင်ရာ ဘွဲ့ လွန်ဒီပလိုမာ)၊ Diploma in Environmental Studies (Dip. E.S.) (သဘာဝပတ်ဝန်း ကျင် ဆိုင်ရာဘွဲ့လွန်ဒီပလိုမာ)၊ Master of Research/M.Sc. (Environmental and Water Studies) (ရေထုနှင့် ပတ်ဝန်းကျင်ဆိုင်ရာ သုတေသန မဟာဘွဲ့) နှင့် ပါမောက္ခ များ နှင့် ပြည်ပတက္ကသိုလ်များပူးပေါင်း၍ သုတေသနပြုရေးသားရသည့် ဒေါက်တာဘွဲ့ သင် တန်း Ph.D. (Environment and Water Studies) ကို ရန်ကုန်တက္ကသိုလ် တစ်ခု ထဲမှ ဖွင့်လှစ်ထားရှိပါသည်။ ရုက္ခဗေဒဌာနက ၂၀၂၁ မှ စတင်ဖွင့်လှစ်နေတဲ့ B.Sc. (Environmental Science) ဘွဲ့မှ ဘွဲ့ရဦးရေ မရှိသေးပါ။ လက်ရှိ နောက်ဆုံးနှစ် ကျောင်း သား/သူ (၁၉) ဦး ရှိနေပြီး သူတို့က ပထမဆုံး ဘွဲ့ရများဖြစ်လာနိုင်ပါသည်။

ပထဝီဝင် ဌာနမှ ဖွင့်လှစ်နေသော B.Sc. (Environmental Studies) ဘွဲ့မှာတော့ ဘွဲ့ရတွေ မွေးထုတ်ပေးနေပြီး မဟာဘွဲ့ရများလည်း ရှိနေပါပြီ။

(ဆက်ပါဦးမည်)

မှီငြမ်းစာအုပ်၊ စာတမ်းများ (References)

Katterman, F. (1990) Environmental Injury to Plants. Academic Press, San Diego. 290p.

Barton, L.L. and McLean, R.J.C. (2019) Environmental Microbiology and Microbial Ecology. Wiley Blackwell. 446p.

Wild, A. (1993) Soils and the Environment: An Introduction. Cambridge University Press. 287p.

ဆောင်းပါးရှင်ဆရာမှ အစိမ်းရောင်လမ်းဆော့ဝဲသို့ ပေးပို့ထားသော အစိမ်းရောင်လမ်း၏ မူပိုင်ဆောင်းပါးဖြစ်သဖြင့် ဆောင်းပါးများ၊ သတင်းများ ကူးယူဖော်ပြလိုပါက “အစိမ်းရောင်လမ်းမှ ကူးယူဖော်ပြပါသည်ဟု” ထည့်ပေးပါရန် မေတ္တာရပ်ခံအပ်ပါသည်။